Sığın
Altın boynuzlu ak geyik; yolunu yitirenin önünden yürür, varınca kaybolur.
- Âlem
- Yer
- Tür
- Hayvan-ata
- Kudret 3/5
Kodeks levhası · 512×512Kaynaklardafolklor · akademi · dipnotlu
Önden yürür, varınca kaybolur
Eski Türkçede sığun maral geyiğidir; Irk Bitig'in altmışıncı falında konuşan odur: "dokuz … sığun keyik men". Keyik, bugünkü geyik, başlangıçta her yaban av hayvanının adıydı; buğu ve maral Moğolcadan gelir. Altay'da kam davulunun kasnağı maral derisiyle kaplanır.[1]
Altıncı yüzyılda Jordanes, Hun avcılarının önüne ansızın bir dişi geyik çıktığını yazar: geyik Meotis bataklığına girer, "kâh ilerleyip kâh durarak" yol gösterir; avcılar İskit toprağını gördüğünde geyik kaybolur. Aynı geyik Macar vakayinamesinde Hunor ile Magor'un önündedir.[2]
Dokuzuncu yüzyılda Duan Chengshi, Türklerin atası Şemo'yu anlatır: deniz ruhunun kızı her akşam bir ak geyik gönderip onu denize aldırır. Bir gün ata mağarasından altın boynuzlu bir ak geyik çıkacaktır; Şemo onu vurursa bağ sürecek, vuramazsa kopacaktır. Geyiği bir başkası öldürür; Şemo onu kendi eliyle keser, bağ kopar ve o günden sonra sancağa kurban o adamın boyundan alınır. Hanedan yıllıklarında bu efsane yoktur.[3]
Moğolların Gizli Tarihi, Cengiz Han'ın soyunu boz kurt ile eşi Koay Maral'la, ala dişi geyikle açar.[4] Valihanov 1856'da Kırgız Bugu boyunun anasını yazar: iki avcı bir maral sürüsünde geyik boynuzlu bir oğlanla güzel bir kız görür; oğlanı öldürürler ve lanetlenirler. Kız, Boynuzlu Ana adıyla boyun anası ve Isık Göl'ün koruyucusu olur.[5] Ögel'in uyarısı yerindedir: eski ve özgün hiçbir efsane Türklerin geyikten türediğini söylemez.[3]
Tengri Verse'tekurgusal yorum
Tek kişinin kılavuzu
Tengri Verse'te Sığın, Ulu Koruyucular'dan (kurt, geyik, ayı, at) Geyik'tir: bir Töz, hiçbir boyun değil. Altın boynuzlu ak bir dişi geyiktir; dişinin boynuz taşıması onu tanıtan işarettir.
Yolunu yitirene görünür. Önden yürür, durur, bekler; varılacak yer göründüğünde artık orada değildir. Kök Böri bütün halkın önünde yürür; Sığın tek bir kişinin.
Savaşmaz. Her geyik gibi okla ölür; ama onu vuranın soyu lanetlenir ve açtığı yol kapanır. Ölü de kalmaz: başka bir yerde, başka birinin önünde yeniden görünür. Kodeks onu üçte tutar: gücü yol göstermektir, bedelini vuran öder.
Kaynakça
- Clauson, G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972, pp. 755–756, 811–812; Irk Bitig 60; Anokhin, A. V. Materialy po shamanstvu u altaitsev. Leningrad, 1924, p. 54.
- Jordanes, Getica XXIV 123–124 (tr. C. C. Mierow, 1915); Simon of Kéza, Gesta Hungarorum (Endlicher 1849, pp. 86–87).
- Duan Chengshi, Youyang zazu 4; Taiping guangji 480; Ögel, B. Türk Mitolojisi I, TTK, pp. 569–570.
- The Secret History of the Mongols §1 (tr. I. de Rachewiltz); Rashiduddin, Compendium of Chronicles I (tr. W. M. Thackston, 1998), p. 114.
- Valikhanov, Ch. "Zapiski o kirgizakh." 1856; Abramzon, S. M. Kirgizy i ikh etnogeneticheskie i istoriko-kul'turnye svyazi. 1971, pp. 186–189.