Kök Böri
Bütün boylar dara düştüğünde önden yürüyen gök kurt; Bozkurt.
- Âlem
- Yer / Gök
- Tür
- Hayvan-ata
- Kudret 5/5
Kodeks levhası · 512×512Kaynaklardafolklor · akademi · dipnotlu
Önce ata, sonra kılavuz
Eski Türkçede böri "kurt" demektir; kök ise aynı anda "gök", "mavi" ve "boz" anlamına gelir. Ad, hayvanın rengini ve Gök'ün rengini birlikte taşır; bugünkü Türkçede Bozkurt denir. Orhun yazıtlarında kurt bir ordunun ölçüsüdür: Bilge Kağan, Tengri güç verdiği için babasının askerlerinin kurt gibi, düşmanlarının koyun gibi olduğunu söyler.[1]
Altıncı ve yedinci yüzyılın Çin yıllıkları, Türk Kağanlığı'nın hükümdar soyu Aşina'yı bir dişi kurda bağlar: bir kıyımdan tek sağ kalan çocuğu bu kurt besler, soy ondan türer.[2]
Uygur harfli Oğuz Kağan destanında şafak vakti kağanın çadırına bir ışık girer; ışığın içinden gök tüylü, gök yeleli büyük bir erkek kurt çıkar. Kurt konuşur ve ordunun önünde yürüyeceğini söyler. Kurt yürüdükçe ordu yürür, kurt durdukça ordu durur.[3]
Kurt tek bir halkın değildir. Moğolların Gizli Tarihi, Cengiz Han'ın soyunu Börte Çino (boz kurt) ve Koay Maral (ala geyik) ile başlatır;[4] Kırgız destanında Manas'ın sıfatı kök jal, yani gök yelelidir.
Tengri Universe'tekurgusal yorum
Hiçbir boyun kurdu
Tengri Universe'te her boy, soyundan devraldığı bir yırtıcı kuşu Ongun olarak taşır. Hiçbiri kurdu taşımaz. Kök Böri hiçbir boyun tekelinde değildir: zamanın ve mekânın ötesinde, bütün halkın üst-ruhudur; Tengri'nin yeryüzündeki kılavuzu ve iradesidir.
Bir Töz'dür: en kadim kök ruhlardan biri. Tek bir yere de tek bir boya da bağlı değildir. Bütün boylar dara düştüğünde görünür.
Kodeks kötülüğü değil kudreti ölçer. Kök Böri beşte durur: halkı tehdit ettiği için değil, gücü ölçülemediği için.
Kaynakça
- Tekin, T. Orhon Yazıtları. TDK, 1988.
- Sinor, D. "The Legendary Origin of the Türks". Folklorica: Festschrift for Felix J. Oinas, 1982.
- Bang, W. & Rahmeti (Arat), G. R. Oğuz Kağan Destanı. İstanbul, 1936.
- The Secret History of the Mongols, tr. I. de Rachewiltz. Brill, 2004.
- Ögel, B. Türk Mitolojisi I. TTK, 1971.
- Golden, P. B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Harrassowitz, 1992.