İye (Yer-Su)
Dağın, suyun ve ocağın sahibi; yerinin tarafında.
ÇağII · Altın Çağ ve Töre'nin KuruluşuIII · Karanlık Çağ ve İnziva
- Âlem
- Yer
- Tür
- İye
- Kudret 3/5
Kodeks levhası · 512×512Kaynaklardafolklor · akademi · dipnotlu
Her yerin bir sahibi var
İye, bir yerin ya da bir şeyin sahibidir: dağın, pınarın, geçidin, ormanın, ocağın ruhu. Sözcük Eski Türkçe idi, "sahip, efendi"dir.[5] Toprağın sahiplerinin toplu adı Yer-Su'dur ve Orhun yazıtlarında Tengri ile yan yana durur: "Üstte Türk Tengrisi ve kutsal Türk yer-suyu" halkı düzene koyar; Tonyukuk'ta "Tengri, Umay ve kutsal yer-su" düşmanı bastırır.[1]
Altay kaydında iyeler (eezi) insana en yakın ruhlardır. Herkes onlara doğrudan adak sunar: her tehlikeli geçitte yolcu obaya bir taş koyar ya da kutsal ağaca bir bez bağlar; iyeyi çağırıp yardıma zorlayabilen yalnız Kam'dır.[2] Avcı taygaya girerken önce dağın iyesine un sunar, geceleri onu hoş tutmak için masal anlatır; iye gücenirse avı keser, fırtına gönderir, avcıyı hasta eder.[4]
Kaynaklar iyenin nereden geldiğinde ayrışır. Radloff'ta Yer-Su, Ülgen'in altında insana iyilik eden on yedi hanın topluluğudur; Verbitsky'de iyeler Erlik'in düşerken kırk üç yere saçılan hizmetkârlarıdır ve her biri kendi alanında öldürme hakkını taşır.[2][3]
Tengri Verse'tekurgusal yorum
Yerinin tarafında
Tengri Verse'te her dağın, suyun ve ocağın bir İye'si var: o yerin sahibi, ne iyi ne kötü, yerinin tarafında. Hiçbir boyun ya da soyun değildir; Töz'ler gibi kadim de değildir. Yeryüzünün düzeni kurulurken doğdu.
Herkes bir İye'ye adak sunar, izin ve pay ister; izin alınırsa verir, yeri incitilirse alır: av kaybolur, hastalık gelir. Onu çağırıp bağlayabilen yalnız Kam'dır, o da ister, buyurmaz. Yerinden ayrılamaz; yerinin dışında hiçbir şeydir.
Kodeks İye'yi üçte tutar: kendi yerinde güçlü.
Kaynakça
- Tekin, T. Orhon Yazıtları. TDK, 1988.
- Radloff, W. Aus Sibirien II. Leipzig, 1893.
- Verbitsky, V. I. Altayskie inorodtsy. Moscow, 1893.
- Potapov, L. P. "Altay Türklerinde Av Kültü ve Av Ritüelleri" (1929), tr. Bağcı. Karadeniz 15, 2012.
- Clauson, G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972.