Tulpar
Kısraktan doğan kanatlı at; kanatlarını gören göz onu öldürür.
- Âlem
- Gök / Yer
- Tür
- Hayvan-ata
- Kudret 4/5
Kodeks levhası · 512×512Kaynaklardafolklor · akademi · dipnotlu
Kaburgasında kanat
Tulpar sözü Kazakça ve Kırgızcada savaş atıdır; Başkurtça ve Tatarcada tolpar, Güney Altay'da tulbar. On üçüncü yüzyıl öncesi Türkçesinde yoktur. Radloff'un sözlüğü Kazak-Kırgız için "savaş atı" derken aynı sözü Altay ağızlarında "cılız beygir" diye verir; Kırgız sözlüğünde ilk anlam "mit. kanatlı at", sonuncusu dul kadının ölmüş kocası için söylediği "yiğit"tir.[3]
Kazak Koblandı destanında tulpar sıradan bir kısraktan doğar: Kurtka sürüden kök ala kısrağı seçer, tay doğar, adı Burıl'dır. "Kaburgasında kanadı", "koltuğunda çift kanadı" vardır; kırk üç gün eksik büyümüşken savaşa koşar.[2] Başkurt efsanelerinde tek sert kural vardır: kanatları görülürse at ölür. Turat Sağılı efsanesinde yiğit kanatlı tolparını gündüzleri insan gözünden korumak için çadırda tutar; görüldüğü yerde at yere yatıp ölür.[1] Başkurt ansiklopedisine göre ilk tulparlar su altındaki dünyadan çıkmıştır; ataları Akbuzat, gölden çıkıp kanat çırptığında fırtına kopan attır.[1]
Altay destanlarında at konuşur, öğüt verir ve göğe uçar, ama adı tulpar değildir.[3] Anadolu'da sözcük hiç yoktur; Dede Korkut'ta Bamsı Beyrek, tüccardan alınan deniz kulunu boz aygırına "at demem sana, kardaş derim, kardaşımdan yeğ" der.[4]
Tengri Verse'tekurgusal yorum
Tek binicinin atı
Tengri Verse'te tulparlar bir türdür: sıradan kısraktan doğar, kanatları kaburgasında kıvrılı ve gizli durur. Her tulpar tek bir Alp'in ya da Kam'ın kişisel Töz'üdür; doğduğu gün kimin olduğu bellidir, başkası binemez. Kendi sesiyle öğüt verir; Kam'ı Gök'e taşır ve geri getirir.
Soyları Ulu Koruyucular'dan (kurt, geyik, ayı, at) olan At'a, ilk Tulpar'a çıkar. Kodeks levhası bu atayı gösterir; onun nereden geldiği söylenmez.
Tek zayıflığı görülmektir: kanatlarını yabancı bir göz görürse tulpar ölür. Bu yüzden binicisi onu insanlardan uzak tutar ve kimsenin olmadığı yerde uçurur. Kodeks onu dörtte tutar: tek başına bir savaşın yönünü çevirir, ama tek bir bakış onu öldürür.
Kaynakça
- Başqort xalıq ijadı II: Riwäyättär, legendalar. Ufa: Kitap, 1997, pp. 68–71; Bashkirskaya entsiklopediya, "Tulpar", "Konya kul't".
- Qoblandı batır (Kazakh epic), pp. 10–11, 40 of the qazaqepos.com text.
- Radloff, W. Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte III, 1905, col. 1475; Yudakhin, K. K. Kirgizsko-russkiy slovar', 1965, "tulpar"; Radloff, W. Proben der Volkslitteratur I, 1866, pp. 63, 327–328.
- Ergin, M. Dede Korkut Kitabı I, p. 136; Gökyay, O. Ş. "Dede Korkut." TDV İslâm Ansiklopedisi 9, 1994.